Samsul Haque

[19/04/2023 10:18 pm] Samsul Haque:

মানৱ ইতিহাসৰ সৰ্ববৃহৎ শক্তিশালী বিজয় ৰাষ্ট্ৰ আছিল চেংগিছ খানে প্ৰতিষ্ঠা কৰা মংগোল সাম্ৰাজ্য। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত চেংগিচ খানে মংগোলীয়সকলক একত্ৰিত কৰে আৰু পূব এছিয়াৰ মংগোলিয়াৰ পৰা চেংগীসকলৰ নেতৃত্বত মংগোলীয়ে অসংখ্য ৰাষ্ট্ৰ ধ্বংস বা জয় কৰি বিশ্ব জয় কৰি নিজৰ বিশাল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ ওলাই যায়। মংগোলীয় সাম্ৰাজ্য পূব আৰু মধ্য ইউৰোপৰ পৰা জাপান সাগৰলৈকে বিস্তৃত আছিল। মংগোল সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰত আৰ্কটিকৰ কিছু অংশ, পূব আৰু দক্ষিণে দক্ষিণ এছিয়া উপমহাদেশ, মূল দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু ইৰাণৰ মালভূমি আৰু পশ্চিমে লেভেণ্ট আৰু কাৰ্পেথিয়ান পৰ্বতমালালৈকে বিস্তৃত আছিল।

১২২৭ চনত চেংগিছ খানৰ মৃত্যুৰ পিছত মহান মংগোল সাম্ৰাজ্য ৪টা বৃহৎ ভাগত বিভক্ত হয়। এইবোৰ আছিল চীনকেন্দ্ৰিক ইউয়ান সাম্ৰাজ্য, ৰাছিয়াকেন্দ্ৰিক গোল্ডেন হৰ্ড, ইৰাণকেন্দ্ৰিক ইলখানাট আৰু মধ্য এছিয়াকেন্দ্ৰিক চাঘটাই খানাটে। ৪ ভাগত বিভক্ত হোৱাৰ পিছতো মংগোলীয়সকলৰ শৌৰ্য্য অক্ষত অৱস্থাত থাকিল, আৰু তেওঁলোক আন ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে আছিল এক আতংক। যুদ্ধ চলোৱাত সকলো জাতিয়ে কম বেছি পৰিমাণে নিষ্ঠুৰতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল যদিও মংগোলীয়সকলে নিজৰ বিজয়ী ভূখণ্ডত হত্যাকাণ্ড, নাৰীক নিৰ্যাতন, লুটপাত আৰু অগ্নিসংযোগৰ বাবে বিশেষভাৱে কুখ্যাতি লাভ কৰিছিল।

কেইটামান উদাহৰণৰ পৰা মংগোলীয়সকলৰ যুদ্ধ ব্যৱস্থা স্পষ্ট হৈ পৰে। ১২১৬–১২২২ চনত চেংগীচ খানে মধ্য এছিয়াৰ খোৰেজম সাম্ৰাজ্য দখল কৰি মধ্য এছিয়াৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে বিখ্যাত বুখাৰা, মেৰভ, নিশাপুৰ, উৰ্গেঞ্চ আদি চহৰবোৰ ধ্বংসস্তূপলৈ পৰিণত কৰে। মধ্য এছিয়াত মংগোলীয় আক্ৰমণত প্ৰায় ১৭ লাখ লোকৰ মৃত্যু হয়, যিটো খোৰেজম সাম্ৰাজ্যৰ জনসংখ্যাৰ এক চতুৰ্থাংশ। ১২৩৬–১২৪০ চনত চেংগিছৰ নাতি বাটু খানে ৰাছিয়া আক্ৰমণ কৰি ৰাছিয়া আৰু ভলগা বুলগাৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ বিলাৰ, বুলগাৰ, মস্কো, ৰিয়াজান, ভ্লাদিমিৰ, কিয়েভ আদি ধ্বংস কৰে। এই আক্ৰমণত প্ৰায় ১৬ লাখ ভলগা বুলগাৰ আৰু ৫০ লাখ ৰাছিয়ান নিহত হয়। ১২৫৮ চনত চেংগীৰ নাতি হালাকু খানে আব্বাছিদ খিলাফত ধ্বংস কৰি মুছলমান বিশ্বৰ অন্যতম মহান চহৰ বাগদাদ ধ্বংস কৰে। এই আক্ৰমণৰ ফলত বাগদাদৰ ৮ লাখৰ পৰা ১৬ লাখ বাসিন্দা নিহত হয়।

ভাৰততো মংগোলীয়সকলে কেইবাবাৰো আক্ৰমণ কৰিছিল যদিও ভাৰতীয়সকলৰ ভাগ্য ভাল যে এই আক্ৰমণসমূহৰ কোনোটোৱেই ভাৰত জয় কৰাৰ লক্ষ্যৰে কৰা নাছিল। ১২২১ চনত খোৰেজম সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজকুমাৰ জালালুদ্দিনক খেদি খেদি ভাৰতৰ সীমাত আবিৰ্ভাৱ হয় আৰু সিন্ধু নদীৰ পাৰত হোৱা যুদ্ধত জালালুদ্দিনক পৰাস্ত কৰে যদিও তাৰ পিছত ভাৰতলৈ আগবাঢ়ি নোযোৱাকৈ উভতি আহে। ১২৩৫ চনত মংগোলীয়সকলে কাশ্মীৰ দখল কৰে আৰু দীৰ্ঘদিন কাশ্মীৰত মংগোলীয় শাসন অব্যাহত থাকে। ১২৪১ চনৰ পৰা ১২৯০ চনৰ ভিতৰত মংগোলীয় প্ৰধান চাঘটাই খানাটে ভাৰতৰ সীমান্ত অঞ্চলত কেইবাবাৰো আক্ৰমণ চলাইছিল যদিও ইয়াৰে কোনোটোৱেই বৃহৎ পৰিসৰৰ অভিযান নাছিল আৰু এই অভিযানৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল লুণ্ঠন।

কিন্তু ১২৯০ আৰু ১৩০০ চনত মংগোলীয়ে একেৰাহে ৬বাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু ২ বাৰ দিল্লী দখল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। মংগোলীয়সকলৰ প্ৰতিটো আক্ৰমণ বিফলতাৰে শেষ হৈছিল আৰু এইদৰে ভাৰত মংগোলীয় আক্ৰমণৰ ভয়াবহতাৰ পৰা ৰক্ষা পৰিছিল। আৰু এজন ভাৰতীয় মুছলমান শাসকে ভাৰতত মংগোলীয় আগ্ৰাসনক প্ৰতিহত কৰাৰ কৃতিত্ব দিয়া হয়। এই শাসক হ’ল দিল্লী চুলতানৰ চুলতান আলাউদ্দিন খিলজী।

আলাউদ্দিন ভাৰতীয় ইতিহাসৰ বিতৰ্কিত ব্যক্তি। ভাৰতীয় হিন্দুত্ববাদীয়ে আলাউদ্দিনক “অত্যাচাৰী, হিন্দু-অত্যাচাৰী, বিদেশী মুছলমান” শাসক বুলি অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু প্ৰকৃত ইতিহাস ইমান সহজ নহয়। আলাউদ্দিন খিলজী বংশৰ আছিল, যিসকল তুৰ্ক আৰু পষ্টুনৰ মিশ্ৰণ আছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেখেতৰ জন্ম হৈছিল ১২৬৬ চনত দিল্লীত। ১২৯০ চনত তেওঁৰ ককাক জালালুদ্দিন খিলজীয়ে দিল্লী চুলতানৰ শাসন দখল কৰে আৰু ৬ বছৰৰ পিছত আলাউদ্দিনে তেওঁক হত্যা কৰি নিজেই দিল্লীৰ শাসনভাৰ গ্ৰহণ কৰে। আলাউদ্দিনৰ ৰাজত্বকাল ৰাজনৈতিক দমন, অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু বিভিন্ন ৰাজ্য জয়ৰ বাবে বিখ্যাত।

আলাউদ্দিনক ‘বিদেশী শাসক’ বুলি কোৱাটো অৰ্থহীন কাৰণ আলাউদ্দিন ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু বাহিৰৰ পৰা ভাৰত আক্ৰমণ কৰা নাছিল, বৰঞ্চ দিল্লী চুলতানী আছিল এখন স্বতন্ত্ৰ মুছলমান শাসিত ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰ আৰু আলাউদ্দিন ইয়াৰ শাসক আছিল। ইতিহাসবিদসকলে এই কথাত একমত যে আলাউদ্দিন এজন নিষ্ঠুৰ আৰু কেতিয়াবা অত্যাচাৰী শাসক আছিল। কিন্তু আলাউদ্দিনৰ নিৰ্যাতন ধৰ্মীয় উদ্দেশ্যৰ বাবে নহয় ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যৰ বাবেই হৈছিল আৰু ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যত তেওঁ হিন্দু আৰু মুছলমান নিৰ্বিশেষে প্ৰজাৰ একাংশক অত্যাচাৰ কৰিছিল। সেইবাবেই আলাউদ্দিনক ‘হিন্দু-অত্যাচাৰী মুছলমান শাসক’ বুলি ক’ব নোৱাৰি। তদুপৰি আলাউদ্দিন আছিল দিল্লীৰ প্ৰথম চুলতান যিয়ে ধৰ্মক ৰাজ্যৰ পৰা পৃথক কৰিছিল। আনকি তেওঁ নিজৰ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পৰিকল্পনাও কৰা বুলি কোৱা হয়।

শাসক হিচাপে আলাউদ্দিন যিয়েই নহওক কিয়, তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কৃতিত্ব আছিল মংগোলীয়সকলৰ ছয়-ছটা আক্ৰমণক বিকৃত কৰা। মন কৰিব যে ১২৯১-১২৯২ চনত আলাউদ্দিনৰ আগৰ চুলতান জালালুদ্দিনৰ ৰাজত্বকালত মংগোলীয়ে পুনৰ ভাৰতত আক্ৰমণ চলাইছিল আৰু যুদ্ধৰ জৰিয়তে মংগোলীয়ক প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰি জালালুদ্দিনে মংগোলীয়সকলে দিয়া চৰ্ত অনুসৰি তেওঁলোকৰ সৈতে সন্ধি কৰিছিল। মন কৰিব যে এই সংঘৰ্ষৰ সময়ত বহু মংগোলীয়ে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি দিল্লী চুলতানিত বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

কিন্তু ক্ষমতা লাভ কৰাৰ পাছত আলাউদ্দিনে জালালুদ্দিনৰ শান্তি নীতি পৰিত্যাগ কৰি মংগোলীয়ৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামত লিপ্ত হোৱাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰে।

📍প্ৰথম মংগোলীয় আক্ৰমণ (১২৯৭–১২৯৮)

১২৯৭ চনৰ শীতকালত চাঘটাই খানাতৰ ‘খান’ (মংগোল শাসকৰ উপাধি) দুয়াই ভাৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ এক লাখ সৈনিকৰ সৈন্যবাহিনী পঠিয়াইছিল। সেনাবাহিনীৰ নেতৃত্বত আছিল মংগোলীয় সেনাপতি কাদৰ। কাদৰৰ নেতৃত্বত মংগোলীয় সৈন্যই চুলাইমান পৰ্বতমালা পাৰ হৈ দিল্লী চুলতানীৰ অধীনত থকা পঞ্জাব অঞ্চল আক্ৰমণ কৰে। এইটোৱেই আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম বৃহৎ মংগোলীয় আক্ৰমণ। মংগোলীয় সৈন্যই পঞ্জাৱত ব্যাপক লুণ্ঠন আৰু অগ্নিসংযোগ কৰি কাছুৰ নগৰলৈ আগবাঢ়ি গৈ জ্বলাই দিয়ে

মংগোলীয় আক্ৰমণৰ কথা জানিব পাৰি আলাউদ্দিনে মংগোলীয়ক প্ৰতিহত কৰিবলৈ ভাতৃ উলুগ খান আৰু জেনেৰেল জাফৰ খানৰ নেতৃত্বত সেনাবাহিনী পঠিয়াইছিল। দিল্লীৰ সৈন্যই দ্ৰুতগতিত পঞ্জাৱৰ ফালে আগবাঢ়ি গৈ ছতলেজ নদীৰ পাৰ পালেগৈ। দিল্লীৰ জোৱানসকলৰ নদী পাৰ হ’বলৈ নাও নাছিল, সেয়েহে উলুগ খানৰ নিৰ্দেশত সৈন্যসকলে সাঁতুৰি নদীখন পাৰ হ’বলগীয়া হৈছিল। নদী পাৰ হোৱাৰ পাছত দিল্লীৰ সৈন্যই নদীৰ সিপাৰৰ ‘জাৰণ মঞ্জুৰ’ নামৰ ঠাইত মংগোলীয় সৈন্যৰ সৈতে মুখামুখি হয়। ১২৯৮ চনৰ ৬ ফেব্ৰুৱাৰীত হোৱা এই যুদ্ধত মংগোলীয় সেনাই দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে পৰাস্ত হয়।

এই যুদ্ধত প্ৰায় ২০,০০০ মংগোলীয় সৈন্য নিহত হয় আৰু আৰু ২০,০০০ সৈনিক দিল্লী সেনাই বন্দী কৰে। বাকী থকা মংগোলীয় বাহিনীয়ে দিল্লী চুলতানৰ ভূমিৰ পৰা পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য হয়। দিল্লীৰ জোৱানে আহত মংগোলীয় জোৱানক হত্যা কৰি বাকীসকলক শিকলিৰে বান্ধি ৰাজধানী দিল্লীলৈ লৈ যায়। আলাউদ্দিনে যুদ্ধবন্দীক ফাঁচী দিছিল আৰু বন্দী মংগোলীয় সৈন্যক হাতীৰ ভৰিৰ তলত চেপি ধৰা হৈছিল। ইয়াৰ লগে লগে ভাৰতৰ প্ৰথম মহামংগোলীয় আক্ৰমণৰ অন্ত পৰিল। এই বিজয়ে দিল্লী চুলতানীৰ অভিজাত আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত নতুন চুলতান আলাউদ্দিনৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰি দিল্লীৰ সিংহাসনত তেওঁৰ স্থিতি অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিলে।

---

📍দ্বিতীয় মংগোলীয় আক্ৰমণ (১২৯৮–১২৯৯)

১২৯৮ চনৰ শেষৰ ফালে মংগোলীয় সৈন্যই দিল্লী চুলতানৰ পশ্চিম সীমান্তত থকা সিন্ধ প্ৰদেশ আক্ৰমণ কৰি ছিভিস্তান (বৰ্তমান পাকিস্তানৰ ছেহৱান চহৰ) দুৰ্গ দখল কৰে। এই মংগোলসকল চাঘটাই খানাতৰ অধীনস্থ নাছিল। আফগানিস্তানত বসতি স্থাপন কৰা ‘নেগুদেৰী’ নামৰ মংগোলীয় শাখা এটাৰ সদস্য আছিল। আফগানিস্তানত থকা নিজৰ ঘৰৰ পৰা খেদি পঠিওৱা নেগুৰেডী মংগোলীয়ৰ এটা দলে ভাৰতৰ সীমান্ত অঞ্চলত উপনিবেশিকৰণৰ চেষ্টা চলাইছিল আৰু ইয়াৰ অংশ হিচাপে সিন্ধ আক্ৰমণ কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। আক্ৰমণকাৰী মংগোলীয়সকলৰ নেতা আছিল ছাল্ডি বা ছ’গেটেই নামৰ এজন ব্যক্তি।

ইফালে উলুগ খান আৰু নুছৰত খানৰ নেতৃত্বত দিল্লী সেনাৰ মূল দল গুজৰাট অভিযানত নিয়োজিত হৈ থকাৰ বাবে আলাউদ্দিনে জাফৰ খানৰ অধীনত তুলনামূলকভাৱে সামান্য বাহিনী পঠিয়াই ছিভিস্তান পুনৰ দখল কৰে। ১২৯৯ চনৰ আৰম্ভণিতে দিল্লীৰ সৈন্যই ছিভিস্তানৰ গড়ত উপস্থিত হৈ দুৰ্গটো ঘেৰাও কৰে। গড় ঘেৰাও কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সামৰিক সঁজুলি নোহোৱাকৈ জাফৰ খানে দুৰ্গটো ঘেৰি ধৰিলে আৰু মংগোলীয় সৈন্যৰ কাঁড়ৰ ঢৌৰ ফলত দিল্লী সৈন্যই যথেষ্ট ক্ষতিৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। ইয়াৰ পিছতো দিল্লী সেনাই দুৰ্গটোত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু মংগোলীয়সকলৰ সৈতে তীব্ৰ যুদ্ধত লিপ্ত হয়, য’ত কুঠাৰ, তৰোৱাল, বৰশী আৰু লাঠি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তীব্ৰ যুদ্ধৰ অন্তত দিল্লী সৈন্যই দুৰ্গটো পুনৰ দখল কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

[19/04/2023 10:21 pm] Samsul Haque: তেৰ শতিকাৰ শেষৰ ফালে চাঘটাই খানাতৰ মানচিত্ৰ;(Source: Wikimedia Commons)

মংগোলীয় নেতা ছাল্ডি/ছ’গো

টেইকে ধৰি বৃহৎ সংখ্যক মংগোলীয় সৈনিকক দিল্লী সেনাই বন্দী কৰি শিকলিৰে বান্ধি দিল্লীলৈ প্ৰেৰণ কৰে। তেওঁলোকৰ ভাগ্য জানিব পৰা হোৱা নাই। কিন্তু এই যুদ্ধত বিজয়ৰ বাবে জাফৰ খানক এজন দক্ষ সেনাপতি হিচাপে সন্মান অৰ্জন কৰাৰ লগতে তেওঁৰ পদবী বৃদ্ধি পালে।

মংগোলীয় সৈন্যৰ বিদ্ৰোহ (১২৯৯)

জালালুদ্দিনৰ ৰাজত্বকালত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি দিল্লীত বসতি স্থাপন কৰা বন্দী মংগোলীয় সৈনিকসকলক দিল্লী সেনাবাহিনীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। ১২৯৯ চনত উলুগ খান আৰু নুছৰত খানৰ নেতৃত্বত দিল্লী সৈন্যই গুজৰাট জয় কৰি বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন-সম্পত্তি লুটপাত কৰে। উক্ত মংগোলীয় সৈনিকসকলেও এই অভিযানত অংশ লৈছিল। গুজৰাটৰ পৰা দিল্লীলৈ উভতি অহাৰ পথত দিল্লীৰ সেনাপতিসকলে সৈনিকসকলক জালোৰ পোৱাৰ লগে লগে ‘খুম’ (লুটপাতৰ এক পঞ্চমাংশ) জমা দিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। লুটপাত লুকুৱাবলৈ চেষ্টা কৰা কিছুমান মংগোলীয় সৈনিকক শাস্তি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত মূলতঃ দিল্লী সেনাৰ অন্তৰ্গত মংগোলীয় সৈন্যৰ নেতৃত্বত সেনাবাহিনীৰ এটা অংশই বিদ্ৰোহ কৰে।

[19/04, 10:22 pm] Samsul Haque: Source: Wikimedia Commons)

বিদ্ৰোহৰ প্ৰথম দিনাই বিদ্ৰোহী সৈন্যই নুছৰত খানৰ ভাতৃ মালিক আইজুদ্দিনক হত্যা কৰে আৰু দ্বিতীয় দিনা ৩০০০ৰ পৰা ৪০০০ বিদ্ৰোহী মংগোলীয় সৈন্যই উলুগ খানৰ তম্বুত আক্ৰমণ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত তেওঁলোকে চুলতান আলাউদ্দিনৰ এজন ভতিজাক হত্যা কৰে, কিন্তু উলুগ খানে পলায়ন কৰি নুছৰত খানৰ তম্বুত আশ্ৰয় লৈ আনুগত্যশীল সৈন্য একত্ৰিত কৰিবলৈ সক্ষম হয়। পিছৰ দুদিনত আনুগত্যবাদী সৈন্যই মংগোলীয় বিদ্ৰোহীসকলক পৰাস্ত কৰি পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। এই বিদ্ৰোহে দিল্লীৰ সেনাপতিসকলক আতংকিত কৰি তুলিলে আৰু সৈন্যৰ পৰা আৰু কোনো ‘খুম’ দাবী নকৰাকৈ তেওঁলোকে দ্ৰুতগতিত দিল্লীলৈ উভতি আহিল। বিদ্ৰোহী মংগোলীয় নেতাসকলৰ ভিতৰত মহম্মদ শ্বাহ আৰু কাভৰুৱে ৰাণাস্তম্ভপুৰৰ (বৰ্তমানৰ ৰন্থাম্বোৰ) ৰজা হাম্মিৰ দেৱৰ ওচৰত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু আন দুজন বিদ্ৰোহী নেতা য়ালহাক আৰু বুৰাক গুজৰাটৰ পৰাজিত ৰজা কৰ্ণৰ লগত যোগ দিছিল।

এই বিদ্ৰোহৰ খবৰ শুনি আলাউদ্দিনে দিল্লীত বসবাস কৰা মংগোলীয় বিদ্ৰোহীৰ পত্নী আৰু সন্তানক বন্দী কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। নুছৰত খানৰ ভাতৃক হত্যাৰ লগত জড়িত মংগোলীয় বিদ্ৰোহীৰ পৰিয়ালৰ লোকক নিৰ্মম শাস্তি প্ৰদান কৰে। তেওঁৰ নিৰ্দেশত এই বিদ্ৰোহীসকলৰ পত্নীসকলক ধৰ্ষণ কৰি জোৰকৈ বেশ্যাবৃত্তি কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানক অংগ-প্ৰত্যংগ কাটি পেলোৱা হৈছিল। দিল্লী চুলতান ৰাজত্বৰ ইতিহাসবিদসকলে নিজৰ লিখনিত এই ঘটনাক তীব্ৰ ভাষাৰে গৰিহণা দিছিল।

---

📍তৃতীয় মংগোলীয় আক্ৰমণ (১২৯৯)

১২৯৯ চনৰ মাজভাগত চাঘটাই খানাটে সম্পূৰ্ণ শক্তিৰে দিল্লী চুলতানিত আক্ৰমণ কৰে। মংগোল খান দুৱাৰ পুত্ৰ কুতলুগ খোৱাজাৰ নেতৃত্বত প্ৰায় ২ লাখ সৈন্যই এই আক্ৰমণত অংশ লৈছিল যদিও এই সংখ্যা বিতৰ্কিত। এই মংগোলীয় আগ্ৰাসনৰ উদ্দেশ্য আছিল দিল্লী চুলতানী ধ্বংস কৰি ভাৰতত চাঘটাই খানাতৰ কৰ্তৃত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰা। সেইবাবেই মংগোলীয়সকলে দীৰ্ঘম্যাদী অভিযানৰ বাবে সাজু হৈ আহিছিল আৰু পৰ্যাপ্ত খাদ্য আৰু সামগ্ৰী লৈ আহিছিল। তদুপৰি এইবাৰ তেওঁলোকে স্থানীয়ভাৱে যোগানৰ ক্ৰয়ৰ সুবিধাৰ বাবে আন সময়ৰ দৰে দুৰ্গ দখল বা চহৰ লুটপাত কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিল।

[19/04, 10:22 pm] Samsul Haque: চুলতান-ই-হিন্দ’ আলাউদ্দিন খিলজী
(Source: WikiBio)

দিল্লী চুলতানৰ সীমান্তত থকা মুলতান, সমন আৰু অন্যান্য ঘাটিত নিয়োজিত সৈন্যই আক্ৰমণকাৰী মংগোলীয়সকলক বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও মংগোলীয়সকলে তেওঁলোকৰ সৈতে যুঁজি কোনো ধৰণৰ ক্ষতি নকৰাকৈ দ্ৰুতগতিত দিল্লী অভিমুখে আগবাঢ়িছিল। ইফালে আলাউদ্দিনৰ সেনাপতি জাফৰ খান পঞ্জাৱৰ ঘুৰামত নিয়োজিত হৈ আছিল আৰু তেওঁ কুতলুগ খোৱাজালৈ এজন দূত পঠিয়াই তেওঁক যুদ্ধত লিপ্ত হ’বলৈ আহ্বান জনাইছিল যদিও কুতলুগে সেই আহ্বান নাকচ কৰি কয় যে ‘কেৱল ৰজাইহে ৰজাৰ সৈতে যুঁজে’।

মংগোলীয়সকল দিল্লীৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ পৰা প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত আছিল। দুৰাৰ কিলি নামৰ ঠাইত এটা শিবিৰ স্থাপন কৰি স্থানীয় জনসাধাৰণে তেওঁলোকক ভয় কৰি দিল্লী চহৰত আশ্ৰয় লয়, যাৰ ফলত দিল্লীত শৰণাৰ্থী সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। মংগোলীয়সকলে দিল্লী অভিমুখী সকলো বাণিজ্যিক কাৰাভানক বাধা দিছিল, যাৰ ফলত দিল্লীৰ জনসাধাৰণৰ বাবে অপৰিসীম দুখ-কষ্টৰ সন্মুখীন হৈছিল। বিশাল মংগোলীয় সৈন্যৰ বাবে আলাউদ্দিনৰ উপদেষ্টাসকলে আতংকিত হৈ আলাউদ্দিনক মংগোলীয়সকলৰ সৈতে সন্ধি কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। আলাউদ্দিনে এই পৰামৰ্শ নাকচ কৰি ক’লে, ‘আক্ৰমণকাৰীৰ সন্মুখীন হ’বলৈ যদি মই ভয় কৰো, তেন্তে দিল্লীৰ শাসন ব্যৱস্থা কেনেকৈ ধৰি ৰাখিব পাৰিম?’ আলাউদ্দিনে মংগোলীয়সকলৰ সৈতে যুঁজিবলৈ আগবাঢ়িল।

আলাউদ্দিন যুদ্ধৰ বাবে মাৰ্চ কৰি থকাৰ পিছতো মংগোলীয়সকলক তৎক্ষণাত আক্ৰমণ কৰাৰ পক্ষপাতী নাছিল। তেওঁৰ সৈন্য মংগোলীয়তকৈ ডাঙৰ আছিল যদিও যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাবলৈ তেওঁৰ পৰ্যাপ্ত সময় নাছিল আৰু যুদ্ধত বিলম্ব কৰিবলৈ ইচ্ছুক আছিল। তেওঁৰ উদ্দেশ্য আছিল যে এই পলমৰ ফলত পূবৰ পৰা অধিক সৈন্যই তেওঁৰ লগত যোগদান কৰিব পাৰিব আৰু মংগোলীয়সকলৰ যোগান হ্ৰাস পাব। কিন্তু জাফৰ খানে আলাউদ্দিনৰ অনুমতি অবিহনে মংগোলীয়সকলক আক্ৰমণ কৰি মংগোলীয় সৈন্যৰ আংশিক পশ্চাদপসৰণ ​​ঘটাই দিল্লীত জফৰ খান আৰু তেওঁৰ সৈন্যবাহিনীক মূল বাহিনীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি পেলায়। তথাপিও জাফৰে সাহসেৰে যুদ্ধ কৰিছিল আৰু যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে নিহত হৈছিল যদিও মৃত্যুৰ আগতে তেওঁ আৰু তেওঁৰ সৈন্যই মংগোলীয়সকলৰ ওপৰত যথেষ্ট ক্ষতিসাধন কৰিছিল।

[19/04, 10:23 pm] Samsul Haque: আলাউদ্দিন ব্যক্তিগতভাৱে এজন সাহসী আৰু দক্ষ যোদ্ধা আছিল আৰু তেওঁ নিজেই দিল্লী সেনাবাহিনীক বহু অভিযানত নেতৃত্ব দিছিল;
(Source: WikiBio)

দিল্লীৰ পৰা জাফৰ খানৰ পুত্ৰ দিলিৰ খানৰ নেতৃত্বত আন এটা সৈন্যই আন এটা মংগোলীয় বাহিনীক আক্ৰমণ কৰি পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। আনহাতে, মংগোলীয়ৰ আন এটা সৈন্যই আলাউদ্দিনৰ নেতৃত্বত দিল্লীৰ মূল সেনাবাহিনীক আক্ৰমণ কৰে, কিন্তু পৰাজিত হয়। এই যুদ্ধত মংগোলীয় নেতা কুটলুগ খোৱাজা গুৰুতৰভাৱে আহত হয়। পিছৰ দুদিন মংগোলীয় আৰু দিল্লী চুলতানৰ সৈন্যই মুখামুখি হ’ল যদিও ইজনে সিজনক আক্ৰমণ কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিল। জাফৰ খানৰ মৃত্যুত দিল্লীৰ সেনাপতিসকল হতাশ হৈ আলাউদ্দিনক পিছুৱাই যাবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল যদিও আলাউদ্দিনে মন্তব্য কৰিছিল যে জাফৰ খানে তেওঁৰ আদেশ অমান্য কৰাৰ বাবে প্ৰাণ হেৰুৱাইছে আৰু তেওঁ কোনো কাৰণতে পিছুৱাই নাযায়।

ইফালে আহত কুটলুগ খাজাই পৰিস্থিতি আৰু বেয়া কৰি তুলিলে আৰু যুদ্ধত যথেষ্ট লোকচানৰ বাবে মংগোলীয়সকলে পিছুৱাই যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। সেয়ে ২ দিনৰ যুদ্ধৰ অন্তত তেওঁলোকে চাঘটাই খানাতে অভিমুখে পদযাত্ৰা কৰে আৰু বাটতে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ কুটলুগ মৃত্যুক সাৱটি লয়। দিল্লী সেনাই পিছুৱাই যোৱা মংগোলীয়সকলৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ আক্ৰমণৰ পৰা বিৰত আছিল, কিয়নো তেওঁলোকেও যুদ্ধত যথেষ্ট ক্ষতিৰ সন্মুখীন হৈছিল। এইদৰে মংগোলীয়সকলৰ এই আক্ৰমণো বিফলতাৰে শেষ হ’ল। এই যুদ্ধত জাফৰ খানে অতিশয় বীৰত্ব প্ৰদৰ্শন কৰিছিল যদিও আদেশ অমান্য কৰাৰ বাবে আলাউদ্দিন তেওঁৰ ওপৰত ক্ৰোধিত হৈছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজত্বকালত জাফৰ খানৰ নাম সকলো ৰাজকীয় ৰেকৰ্ডৰ পৰা আঁতৰাই পেলোৱা হৈছিল।

[19/04/2023 10:18 pm] Samsul Haque:

মানৱ ইতিহাসৰ সৰ্ববৃহৎ শক্তিশালী বিজয় ৰাষ্ট্ৰ আছিল চেংগিছ খানে প্ৰতিষ্ঠা কৰা মংগোল সাম্ৰাজ্য। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ প্ৰথমাৰ্ধত চেংগিচ খানে মংগোলীয়সকলক একত্ৰিত কৰে আৰু পূব এছিয়াৰ মংগোলিয়াৰ পৰা চেংগীসকলৰ নেতৃত্বত মংগোলীয়ে অসংখ্য ৰাষ্ট্ৰ ধ্বংস বা জয় কৰি বিশ্ব জয় কৰি নিজৰ বিশাল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ ওলাই যায়। মংগোলীয় সাম্ৰাজ্য পূব আৰু মধ্য ইউৰোপৰ পৰা জাপান সাগৰলৈকে বিস্তৃত আছিল। মংগোল সাম্ৰাজ্যৰ উত্তৰত আৰ্কটিকৰ কিছু অংশ, পূব আৰু দক্ষিণে দক্ষিণ এছিয়া উপমহাদেশ, মূল দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু ইৰাণৰ মালভূমি আৰু পশ্চিমে লেভেণ্ট আৰু কাৰ্পেথিয়ান পৰ্বতমালালৈকে বিস্তৃত আছিল।

১২২৭ চনত চেংগিছ খানৰ মৃত্যুৰ পিছত মহান মংগোল সাম্ৰাজ্য ৪টা বৃহৎ ভাগত বিভক্ত হয়। এইবোৰ আছিল চীনকেন্দ্ৰিক ইউয়ান সাম্ৰাজ্য, ৰাছিয়াকেন্দ্ৰিক গোল্ডেন হৰ্ড, ইৰাণকেন্দ্ৰিক ইলখানাট আৰু মধ্য এছিয়াকেন্দ্ৰিক চাঘটাই খানাটে। ৪ ভাগত বিভক্ত হোৱাৰ পিছতো মংগোলীয়সকলৰ শৌৰ্য্য অক্ষত অৱস্থাত থাকিল, আৰু তেওঁলোক আন ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে আছিল এক আতংক। যুদ্ধ চলোৱাত সকলো জাতিয়ে কম বেছি পৰিমাণে নিষ্ঠুৰতা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল যদিও মংগোলীয়সকলে নিজৰ বিজয়ী ভূখণ্ডত হত্যাকাণ্ড, নাৰীক নিৰ্যাতন, লুটপাত আৰু অগ্নিসংযোগৰ বাবে বিশেষভাৱে কুখ্যাতি লাভ কৰিছিল।

কেইটামান উদাহৰণৰ পৰা মংগোলীয়সকলৰ যুদ্ধ ব্যৱস্থা স্পষ্ট হৈ পৰে। ১২১৬–১২২২ চনত চেংগীচ খানে মধ্য এছিয়াৰ খোৰেজম সাম্ৰাজ্য দখল কৰি মধ্য এছিয়াৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে বিখ্যাত বুখাৰা, মেৰভ, নিশাপুৰ, উৰ্গেঞ্চ আদি চহৰবোৰ ধ্বংসস্তূপলৈ পৰিণত কৰে। মধ্য এছিয়াত মংগোলীয় আক্ৰমণত প্ৰায় ১৭ লাখ লোকৰ মৃত্যু হয়, যিটো খোৰেজম সাম্ৰাজ্যৰ জনসংখ্যাৰ এক চতুৰ্থাংশ। ১২৩৬–১২৪০ চনত চেংগিছৰ নাতি বাটু খানে ৰাছিয়া আক্ৰমণ কৰি ৰাছিয়া আৰু ভলগা বুলগাৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ বিলাৰ, বুলগাৰ, মস্কো, ৰিয়াজান, ভ্লাদিমিৰ, কিয়েভ আদি ধ্বংস কৰে। এই আক্ৰমণত প্ৰায় ১৬ লাখ ভলগা বুলগাৰ আৰু ৫০ লাখ ৰাছিয়ান নিহত হয়। ১২৫৮ চনত চেংগীৰ নাতি হালাকু খানে আব্বাছিদ খিলাফত ধ্বংস কৰি মুছলমান বিশ্বৰ অন্যতম মহান চহৰ বাগদাদ ধ্বংস কৰে। এই আক্ৰমণৰ ফলত বাগদাদৰ ৮ লাখৰ পৰা ১৬ লাখ বাসিন্দা নিহত হয়।

[19/04/2023 10:19 pm] Samsul Haque: ১২৫৮ চনত মংগোলীয়সকলে বাগদাদ আক্ৰমণ আৰু দখল কৰি চহৰখনৰ অধিকাংশ বাসিন্দাক হত্যা কৰাৰ দৃশ্য।
(Source: The Detailed History via Medium)

ভাৰততো মংগোলীয়সকলে কেইবাবাৰো আক্ৰমণ কৰিছিল যদিও ভাৰতীয়সকলৰ ভাগ্য ভাল যে এই আক্ৰমণসমূহৰ কোনোটোৱেই ভাৰত জয় কৰাৰ লক্ষ্যৰে কৰা নাছিল। ১২২১ চনত খোৰেজম সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজকুমাৰ জালালুদ্দিনক খেদি খেদি ভাৰতৰ সীমাত আবিৰ্ভাৱ হয় আৰু সিন্ধু নদীৰ পাৰত হোৱা যুদ্ধত জালালুদ্দিনক পৰাস্ত কৰে যদিও তাৰ পিছত ভাৰতলৈ আগবাঢ়ি নোযোৱাকৈ উভতি আহে। ১২৩৫ চনত মংগোলীয়সকলে কাশ্মীৰ দখল কৰে আৰু দীৰ্ঘদিন কাশ্মীৰত মংগোলীয় শাসন অব্যাহত থাকে। ১২৪১ চনৰ পৰা ১২৯০ চনৰ ভিতৰত মংগোলীয় প্ৰধান চাঘটাই খানাটে ভাৰতৰ সীমান্ত অঞ্চলত কেইবাবাৰো আক্ৰমণ চলাইছিল যদিও ইয়াৰে কোনোটোৱেই বৃহৎ পৰিসৰৰ অভিযান নাছিল আৰু এই অভিযানৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল লুণ্ঠন।

কিন্তু ১২৯০ আৰু ১৩০০ চনত মংগোলীয়ে একেৰাহে ৬বাৰ ভাৰত আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু ২ বাৰ দিল্লী দখল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। মংগোলীয়সকলৰ প্ৰতিটো আক্ৰমণ বিফলতাৰে শেষ হৈছিল আৰু এইদৰে ভাৰত মংগোলীয় আক্ৰমণৰ ভয়াবহতাৰ পৰা ৰক্ষা পৰিছিল। আৰু এজন ভাৰতীয় মুছলমান শাসকে ভাৰতত মংগোলীয় আগ্ৰাসনক প্ৰতিহত কৰাৰ কৃতিত্ব দিয়া হয়। এই শাসক হ’ল দিল্লী চুলতানৰ চুলতান আলাউদ্দিন খিলজী।

আলাউদ্দিন ভাৰতীয় ইতিহাসৰ বিতৰ্কিত ব্যক্তি। ভাৰতীয় হিন্দুত্ববাদীয়ে আলাউদ্দিনক “অত্যাচাৰী, হিন্দু-অত্যাচাৰী, বিদেশী মুছলমান” শাসক বুলি অভিহিত কৰিছিল। কিন্তু প্ৰকৃত ইতিহাস ইমান সহজ নহয়। আলাউদ্দিন খিলজী বংশৰ আছিল, যিসকল তুৰ্ক আৰু পষ্টুনৰ মিশ্ৰণ আছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। তেখেতৰ জন্ম হৈছিল ১২৬৬ চনত দিল্লীত। ১২৯০ চনত তেওঁৰ ককাক জালালুদ্দিন খিলজীয়ে দিল্লী চুলতানৰ শাসন দখল কৰে আৰু ৬ বছৰৰ পিছত আলাউদ্দিনে তেওঁক হত্যা কৰি নিজেই দিল্লীৰ শাসনভাৰ গ্ৰহণ কৰে। আলাউদ্দিনৰ ৰাজত্বকাল ৰাজনৈতিক দমন, অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু বিভিন্ন ৰাজ্য জয়ৰ বাবে বিখ্যাত।

[19/04/2023 10:20 pm] Samsul Haque: আলাউদ্দিন খিলজী ১২৯৬ চনৰ পৰা ১৩১৬ চনলৈ ২০ বছৰ দিল্লীৰ চুলতান আছিল;
(Source: Times of India)

আলাউদ্দিনক ‘বিদেশী শাসক’ বুলি কোৱাটো অৰ্থহীন কাৰণ আলাউদ্দিন ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল আৰু বাহিৰৰ পৰা ভাৰত আক্ৰমণ কৰা নাছিল, বৰঞ্চ দিল্লী চুলতানী আছিল এখন স্বতন্ত্ৰ মুছলমান শাসিত ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰ আৰু আলাউদ্দিন ইয়াৰ শাসক আছিল। ইতিহাসবিদসকলে এই কথাত একমত যে আলাউদ্দিন এজন নিষ্ঠুৰ আৰু কেতিয়াবা অত্যাচাৰী শাসক আছিল। কিন্তু আলাউদ্দিনৰ নিৰ্যাতন ধৰ্মীয় উদ্দেশ্যৰ বাবে নহয় ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যৰ বাবেই হৈছিল আৰু ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যত তেওঁ হিন্দু আৰু মুছলমান নিৰ্বিশেষে প্ৰজাৰ একাংশক অত্যাচাৰ কৰিছিল। সেইবাবেই আলাউদ্দিনক ‘হিন্দু-অত্যাচাৰী মুছলমান শাসক’ বুলি ক’ব নোৱাৰি। তদুপৰি আলাউদ্দিন আছিল দিল্লীৰ প্ৰথম চুলতান যিয়ে ধৰ্মক ৰাজ্যৰ পৰা পৃথক কৰিছিল। আনকি তেওঁ নিজৰ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পৰিকল্পনাও কৰা বুলি কোৱা হয়।

শাসক হিচাপে আলাউদ্দিন যিয়েই নহওক কিয়, তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কৃতিত্ব আছিল মংগোলীয়সকলৰ ছয়-ছটা আক্ৰমণক বিকৃত কৰা। মন কৰিব যে ১২৯১-১২৯২ চনত আলাউদ্দিনৰ আগৰ চুলতান জালালুদ্দিনৰ ৰাজত্বকালত মংগোলীয়ে পুনৰ ভাৰতত আক্ৰমণ চলাইছিল আৰু যুদ্ধৰ জৰিয়তে মংগোলীয়ক প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰি জালালুদ্দিনে মংগোলীয়সকলে দিয়া চৰ্ত অনুসৰি তেওঁলোকৰ সৈতে সন্ধি কৰিছিল। মন কৰিব যে এই সংঘৰ্ষৰ সময়ত বহু মংগোলীয়ে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি দিল্লী চুলতানিত বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

কিন্তু ক্ষমতা লাভ কৰাৰ পাছত আলাউদ্দিন জালালউদ্দিনৰ শান্তি নীতি পৰিত্যাগ কৰি মংগোলীয়ৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামত লিপ্ত হোৱাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰে।

প্ৰথম মংগোলীয় আক্ৰমণ (১২৯৭-১২৯৮)

১২৯৭ চনৰ শীতকালত চাঘটাই খানাতৰ ‘খান’ (মংগোল শাসকৰ উপাধি) দুয়াই ভাৰত আক্ৰমণ কৰিবলৈ এক লাখ সৈনিকৰ সৈন্যবাহিনী পঠিয়াইছিল। সেনাবাহিনীৰ নেতৃত্বত আছিল মংগোলীয় সেনাপতি কাদৰ। কাদৰৰ নেতৃত্বত মংগোলীয় সৈন্যই চুলাইমান পৰ্বতমালা পাৰ হৈ দিল্লী চুলতানীৰ অধীনত থকা পঞ্জাব অঞ্চল আক্ৰমণ কৰে। এইটোৱেই আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম বৃহৎ মংগোলীয় আক্ৰমণ। মংগোলীয় সৈন্যই পঞ্জাৱত ব্যাপক লুণ্ঠন আৰু অগ্নিসংযোগ কৰি কাছুৰ নগৰলৈ আগবাঢ়ি গৈ জ্বলাই দিয়ে

[19/04/2023 10:21 pm] Samsul Haque: ১২৯৪ চনত মংগোল সাম্ৰাজ্যৰ পৰিসৰ।
Source: The Wire

মংগোলীয় আক্ৰমণৰ কথা জানিব পাৰি আলাউদ্দিনে মংগোলীয়ক প্ৰতিহত কৰিবলৈ ভাতৃ উলুগ খান আৰু জেনেৰেল জাফৰ খানৰ নেতৃত্বত সেনাবাহিনী পঠিয়াইছিল। দিল্লীৰ সৈন্যই দ্ৰুতগতিত পঞ্জাৱৰ ফালে আগবাঢ়ি গৈ ছতলেজ নদীৰ পাৰ পালেগৈ। দিল্লীৰ জোৱানসকলৰ নদী পাৰ হ’বলৈ নাও নাছিল, সেয়েহে উলুগ খানৰ নিৰ্দেশত সৈন্যসকলে সাঁতুৰি নদীখন পাৰ হ’বলগীয়া হৈছিল। নদী পাৰ হোৱাৰ পাছত দিল্লীৰ সৈন্যই নদীৰ সিপাৰৰ ‘জাৰণ মঞ্জুৰ’ নামৰ ঠাইত মংগোলীয় সৈন্যৰ সৈতে মুখামুখি হয়। ১২৯৮ চনৰ ৬ ফেব্ৰুৱাৰীত হোৱা এই যুদ্ধত মংগোলীয় সেনাই দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে পৰাস্ত হয়।

এই যুদ্ধত প্ৰায় ২০,০০০ মংগোলীয় সৈন্য নিহত হয় আৰু আৰু ২০,০০০ সৈনিক দিল্লী সেনাই বন্দী কৰে। বাকী থকা মংগোলীয় বাহিনীয়ে দিল্লী চুলতানৰ ভূমিৰ পৰা পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য হয়। দিল্লীৰ জোৱানে আহত মংগোলীয় জোৱানক হত্যা কৰি বাকীসকলক শিকলিৰে বান্ধি ৰাজধানী দিল্লীলৈ লৈ যায়। আলাউদ্দিনে যুদ্ধবন্দীক ফাঁচী দিছিল আৰু বন্দী মংগোলীয় সৈন্যক হাতীৰ ভৰিৰ তলত চেপি ধৰা হৈছিল। ইয়াৰ লগে লগে ভাৰতৰ প্ৰথম মহামংগোলীয় আক্ৰমণৰ অন্ত পৰিল। এই বিজয়ে দিল্লী চুলতানীৰ অভিজাত আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত নতুন চুলতান আলাউদ্দিনৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰি দিল্লীৰ সিংহাসনত তেওঁৰ স্থিতি অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিলে।

---

দ্বিতীয় মংগোলীয় আক্ৰমণ (১২৯৮-১২৯৯)

১২৯৮ চনৰ শেষৰ ফালে মংগোলীয় সৈন্যই দিল্লী চুলতানৰ পশ্চিম সীমান্তত থকা সিন্ধ প্ৰদেশ আক্ৰমণ কৰি ছিভিস্তান (বৰ্তমান পাকিস্তানৰ ছেহৱান চহৰ) দুৰ্গ দখল কৰে। এই মংগোলসকল চাঘটাই খানাতৰ অধীনস্থ নাছিল। আফগানিস্তানত বসতি স্থাপন কৰা ‘নেগুদেৰী’ নামৰ মংগোলীয় শাখা এটাৰ সদস্য আছিল। আফগানিস্তানত থকা নিজৰ ঘৰৰ পৰা খেদি পঠিওৱা নেগুৰেডী মংগোলীয়ৰ এটা দলে ভাৰতৰ সীমান্ত অঞ্চলত উপনিবেশিকৰণৰ চেষ্টা চলাইছিল আৰু ইয়াৰ অংশ হিচাপে সিন্ধ আক্ৰমণ কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। আক্ৰমণকাৰী মংগোলীয়সকলৰ নেতা আছিল ছাল্ডি বা ছ’গেটেই নামৰ এজন ব্যক্তি।

[19/04/2023 10:21 pm] Samsul Haque: তেৰ শতিকাৰ শেষৰ ফালে চাঘটাই খানাতৰ মানচিত্ৰ;(Source: Wikimedia Commons)

ইফালে উলুগ খান আৰু নুছৰত খানৰ নেতৃত্বত দিল্লী সেনাৰ মূল দল গুজৰাট অভিযানত নিয়োজিত হৈ থকাৰ বাবে আলাউদ্দিনে জাফৰ খানৰ অধীনত তুলনামূলকভাৱে সামান্য বাহিনী পঠিয়াই ছিভিস্তান পুনৰ দখল কৰে। ১২৯৯ চনৰ আৰম্ভণিতে দিল্লীৰ সৈন্যই ছিভিস্তানৰ গড়ত উপস্থিত হৈ দুৰ্গটো ঘেৰাও কৰে। গড় ঘেৰাও কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় সামৰিক সঁজুলি নোহোৱাকৈ জাফৰ খানে দুৰ্গটো ঘেৰি ধৰিলে আৰু মংগোলীয় সৈন্যৰ কাঁড়ৰ ঢৌৰ ফলত দিল্লী সৈন্যই যথেষ্ট ক্ষতিৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। ইয়াৰ পিছতো দিল্লী সেনাই দুৰ্গটোত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু মংগোলীয়সকলৰ সৈতে তীব্ৰ যুদ্ধত লিপ্ত হয়, য’ত কুঠাৰ, তৰোৱাল, বৰশী আৰু লাঠি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তীব্ৰ যুদ্ধৰ অন্তত দিল্লী সৈন্যই দুৰ্গটো পুনৰ দখল কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

মংগোলীয় নেতা ছাল্ডি/ছ’গেটেইকে ধৰি বৃহৎ সংখ্যক মংগোলীয় সৈনিকক দিল্লী সেনাই বন্দী কৰি শিকলিৰে বান্ধি দিল্লীলৈ প্ৰেৰণ কৰে। তেওঁলোকৰ ভাগ্য জানিব পৰা হোৱা নাই। কিন্তু এই যুদ্ধত বিজয়ৰ বাবে জাফৰ খানক এজন দক্ষ সেনাপতি হিচাপে সন্মান অৰ্জন কৰাৰ লগতে তেওঁৰ পদবী বৃদ্ধি পালে।

মংগোলীয় সৈন্যৰ বিদ্ৰোহ(১২৯৯)

জালালুদ্দিনৰ ৰাজত্বকালত ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি দিল্লীত বসতি স্থাপন কৰা বন্দী মংগোলীয় সৈনিকসকলক দিল্লী সেনাবাহিনীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। ১২৯৯ চনত উলুগ খান আৰু নুছৰত খানৰ নেতৃত্বত দিল্লী সৈন্যই গুজৰাট জয় কৰি বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন-সম্পত্তি লুটপাত কৰে। উক্ত মংগোলীয় সৈনিকসকলেও এই অভিযানত অংশ লৈছিল। গুজৰাটৰ পৰা দিল্লীলৈ উভতি অহাৰ পথত দিল্লীৰ সেনাপতিসকলে সৈনিকসকলক জালোৰ পোৱাৰ লগে লগে ‘খুম’ (লুটপাতৰ এক পঞ্চমাংশ) জমা দিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। লুটপাত লুকুৱাবলৈ চেষ্টা কৰা কিছুমান মংগোলীয় সৈনিকক শাস্তি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত মূলতঃ দিল্লী সেনাৰ অন্তৰ্গত মংগোলীয় সৈন্যৰ নেতৃত্বত সেনাবাহিনীৰ এটা অংশই বিদ্ৰোহ কৰে।

[19/04/2023 10:22 pm] Samsul Haque: Source: Wikimedia Commons)

বিদ্ৰোহৰ প্ৰথম দিনাই বিদ্ৰোহী সৈন্যই নুছৰত খানৰ ভাতৃ মালিক আইজুদ্দিনক হত্যা কৰে আৰু দ্বিতীয় দিনা ৩০০০ৰ পৰা ৪০০০ বিদ্ৰোহী মংগোলীয় সৈন্যই উলুগ খানৰ তম্বুত আক্ৰমণ কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াত তেওঁলোকে চুলতান আলাউদ্দিনৰ এজন ভতিজাক হত্যা কৰে, কিন্তু উলুগ খানে পলায়ন কৰি নুছৰত খানৰ তম্বুত আশ্ৰয় লৈ আনুগত্যশীল সৈন্য একত্ৰিত কৰিবলৈ সক্ষম হয়। পিছৰ দুদিনত আনুগত্যবাদী সৈন্যই মংগোলীয় বিদ্ৰোহীসকলক পৰাস্ত কৰি পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। এই বিদ্ৰোহে দিল্লীৰ সেনাপতিসকলক আতংকিত কৰি তুলিলে আৰু সৈন্যৰ পৰা আৰু কোনো ‘খুম’ দাবী নকৰাকৈ তেওঁলোকে দ্ৰুতগতিত দিল্লীলৈ উভতি আহিল। বিদ্ৰোহী মংগোলীয় নেতাসকলৰ ভিতৰত মহম্মদ শ্বাহ আৰু কাভৰুৱে ৰাণাস্তম্ভপুৰৰ (বৰ্তমানৰ ৰন্থাম্বোৰ) ৰজা হাম্মিৰ দেৱৰ ওচৰত আশ্ৰয় লৈছিল আৰু আন দুজন বিদ্ৰোহী নেতা য়ালহাক আৰু বুৰাক গুজৰাটৰ পৰাজিত ৰজা কৰ্ণৰ লগত যোগ দিছিল।

এই বিদ্ৰোহৰ খবৰ শুনি আলাউদ্দিনে দিল্লীত বসবাস কৰা মংগোলীয় বিদ্ৰোহীৰ পত্নী আৰু সন্তানক বন্দী কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। নুছৰত খানৰ ভাতৃক হত্যাৰ লগত জড়িত মংগোলীয় বিদ্ৰোহীৰ পৰিয়ালৰ লোকক নিৰ্মম শাস্তি প্ৰদান কৰে। তেওঁৰ নিৰ্দেশত এই বিদ্ৰোহীসকলৰ পত্নীসকলক ধৰ্ষণ কৰি জোৰকৈ বেশ্যাবৃত্তি কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানক অংগ-প্ৰত্যংগ কাটি পেলোৱা হৈছিল। দিল্লী চুলতান ৰাজত্বৰ ইতিহাসবিদসকলে নিজৰ লিখনিত এই ঘটনাক তীব্ৰ ভাষাৰে গৰিহণা দিছিল।

তৃতীয় মংগোলীয় আক্ৰমণ(১২৯৯)

১২৯৯ চনৰ মাজভাগত চাঘটাই খানাটে সম্পূৰ্ণ শক্তিৰে দিল্লী চুলতানিত আক্ৰমণ কৰে। মংগোল খান দুৱাৰ পুত্ৰ কুতলুগ খোৱাজাৰ নেতৃত্বত প্ৰায় ২ লাখ সৈন্যই এই আক্ৰমণত অংশ লৈছিল যদিও এই সংখ্যা বিতৰ্কিত। এই মংগোলীয় আগ্ৰাসনৰ উদ্দেশ্য আছিল দিল্লী চুলতানী ধ্বংস কৰি ভাৰতত চাঘটাই খানাতৰ কৰ্তৃত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰা। সেইবাবেই মংগোলীয়সকলে দীৰ্ঘম্যাদী অভিযানৰ বাবে সাজু হৈ আহিছিল আৰু পৰ্যাপ্ত খাদ্য আৰু সামগ্ৰী লৈ আহিছিল। তদুপৰি এইবাৰ তেওঁলোকে স্থানীয়ভাৱে যোগানৰ ক্ৰয়ৰ সুবিধাৰ বাবে আন সময়ৰ দৰে দুৰ্গ দখল বা চহৰ লুটপাত কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিল।

[19/04/2023 10:22 pm] Samsul Haque: চুলতান-ই-হিন্দ’ আলাউদ্দিন খিলজী
(Source: WikiBio)

দিল্লী চুলতানৰ সীমান্তত থকা মুলতান, সমন আৰু অন্যান্য ঘাটিত নিয়োজিত সৈন্যই আক্ৰমণকাৰী মংগোলীয়সকলক বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও মংগোলীয়সকলে তেওঁলোকৰ সৈতে যুঁজি কোনো ধৰণৰ ক্ষতি নকৰাকৈ দ্ৰুতগতিত দিল্লী অভিমুখে আগবাঢ়িছিল। ইফালে আলাউদ্দিনৰ সেনাপতি জাফৰ খান পঞ্জাৱৰ ঘুৰামত নিয়োজিত হৈ আছিল আৰু তেওঁ কুতলুগ খোৱাজালৈ এজন দূত পঠিয়াই তেওঁক যুদ্ধত লিপ্ত হ’বলৈ আহ্বান জনাইছিল যদিও কুতলুগে সেই আহ্বান নাকচ কৰি কয় যে ‘কেৱল ৰজাইহে ৰজাৰ সৈতে যুঁজে’।

মংগোলীয়সকল দিল্লীৰ উপকণ্ঠ অঞ্চলৰ পৰা প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত আছিল। দুৰাৰ কিলি নামৰ ঠাইত এটা শিবিৰ স্থাপন কৰি স্থানীয় জনসাধাৰণে তেওঁলোকক ভয় কৰি দিল্লী চহৰত আশ্ৰয় লয়, যাৰ ফলত দিল্লীত শৰণাৰ্থী সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। মংগোলীয়সকলে দিল্লী অভিমুখী সকলো বাণিজ্যিক কাৰাভানক বাধা দিছিল, যাৰ ফলত দিল্লীৰ জনসাধাৰণৰ বাবে অপৰিসীম দুখ-কষ্টৰ সন্মুখীন হৈছিল। বিশাল মংগোলীয় সৈন্যৰ বাবে আলাউদ্দিনৰ উপদেষ্টাসকলে আতংকিত হৈ আলাউদ্দিনক মংগোলীয়সকলৰ সৈতে সন্ধি কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। আলাউদ্দিনে এই পৰামৰ্শ নাকচ কৰি ক’লে, ‘আক্ৰমণকাৰীৰ সন্মুখীন হ’বলৈ যদি মই ভয় কৰো, তেন্তে দিল্লীৰ শাসন ব্যৱস্থা কেনেকৈ ধৰি ৰাখিব পাৰিম?’ আলাউদ্দিনে মংগোলীয়সকলৰ সৈতে যুঁজিবলৈ আগবাঢ়িল।

আলাউদ্দিন যুদ্ধৰ বাবে মাৰ্চ কৰি থকাৰ পিছতো মংগোলীয়সকলক তৎক্ষণাত আক্ৰমণ কৰাৰ পক্ষপাতী নাছিল। তেওঁৰ সৈন্য মংগোলীয়তকৈ ডাঙৰ আছিল যদিও যুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাবলৈ তেওঁৰ পৰ্যাপ্ত সময় নাছিল আৰু যুদ্ধত বিলম্ব কৰিবলৈ ইচ্ছুক আছিল। তেওঁৰ উদ্দেশ্য আছিল যে এই পলমৰ ফলত পূবৰ পৰা অধিক সৈন্যই তেওঁৰ লগত যোগদান কৰিব পাৰিব আৰু মংগোলীয়সকলৰ যোগান হ্ৰাস পাব। কিন্তু জাফৰ খানে আলাউদ্দিনৰ অনুমতি অবিহনে মংগোলীয়সকলক আক্ৰমণ কৰি মংগোলীয় সৈন্যৰ আংশিক পশ্চাদপসৰণ ​​ঘটাই দিল্লীত জফৰ খান আৰু তেওঁৰ সৈন্যবাহিনীক মূল বাহিনীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি পেলায়। তথাপিও জাফৰে সাহসেৰে যুদ্ধ কৰিছিল আৰু যুদ্ধ কৰি থাকোঁতে নিহত হৈছিল যদিও মৃত্যুৰ আগতে তেওঁ আৰু তেওঁৰ সৈন্যই মংগোলীয়সকলৰ ওপৰত যথেষ্ট ক্ষতিসাধন কৰিছিল।

[19/04/2023 10:23 pm] Samsul Haque: আলাউদ্দিন ব্যক্তিগতভাৱে এজন সাহসী আৰু দক্ষ যোদ্ধা আছিল আৰু তেওঁ নিজেই দিল্লী সেনাবাহিনীক বহু অভিযানত নেতৃত্ব দিছিল;(Source: WikiBio

দিল্লীৰ পৰা জাফৰ খানৰ পুত্ৰ দিলিৰ খানৰ নেতৃত্বত আন এটা সৈন্যই আন এটা মংগোলীয় বাহিনীক আক্ৰমণ কৰি পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য কৰে। আনহাতে, মংগোলীয়ৰ আন এটা সৈন্যই আলাউদ্দিনৰ নেতৃত্বত দিল্লীৰ মূল সেনাবাহিনীক আক্ৰমণ কৰে, কিন্তু পৰাজিত হয়। এই যুদ্ধত মংগোলীয় নেতা কুটলুগ খোৱাজা গুৰুতৰভাৱে আহত হয়। পিছৰ দুদিন মংগোলীয় আৰু দিল্লী চুলতানৰ সৈন্যই মুখামুখি হ’ল যদিও ইজনে সিজনক আক্ৰমণ কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিল। জাফৰ খানৰ মৃত্যুত দিল্লীৰ সেনাপতিসকল হতাশ হৈ আলাউদ্দিনক পিছুৱাই যাবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল যদিও আলাউদ্দিনে মন্তব্য কৰিছিল যে জাফৰ খানে তেওঁৰ আদেশ অমান্য কৰাৰ বাবে প্ৰাণ হেৰুৱাইছে আৰু তেওঁ কোনো কাৰণতে পিছুৱাই নাযায়।

ইফালে আহত কুটলুগ খাজাই পৰিস্থিতি আৰু বেয়া কৰি তুলিলে আৰু যুদ্ধত যথেষ্ট লোকচানৰ বাবে মংগোলীয়সকলে পিছুৱাই যোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়। সেয়ে ২ দিনৰ যুদ্ধৰ অন্তত তেওঁলোকে চাঘটাই খানাতে অভিমুখে পদযাত্ৰা কৰে আৰু বাটতে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ কুটলুগ মৃত্যুক সাৱটি লয়। দিল্লী সেনাই পিছুৱাই যোৱা মংগোলীয়সকলৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ আক্ৰমণৰ পৰা বিৰত আছিল, কিয়নো তেওঁলোকেও যুদ্ধত যথেষ্ট ক্ষতিৰ সন্মুখীন হৈছিল। এইদৰে মংগোলীয়সকলৰ এই আক্ৰমণো বিফলতাৰে শেষ হ’ল। এই যুদ্ধত জাফৰ খানে অতিশয় বীৰত্ব প্ৰদৰ্শন কৰিছিল যদিও আদেশ অমান্য কৰাৰ বাবে আলাউদ্দিন তেওঁৰ ওপৰত ক্ৰোধিত হৈছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজত্বকালত জাফৰ খানৰ নাম সকলো ৰাজকীয় ৰেকৰ্ডৰ পৰা আঁতৰাই পেলোৱা হৈছিল।